Adaçayı(Salvia sp.)

Lamiaceae familyasına bağlı tıbbi-aromatik bir bitki türüdür. Kuzey ve Güney yarım kürenin tropik ve subtropik bölgelerinde yayılım gösterir. Kökeninin Akdeniz çevresi, özellikle Batı Anadolu ve Yunanistan olarak kabul edilmektedir. 500’den fazla türe sahiptir. Ülkemizin her bölgesinde yetişebilmesine rağmen ağırlıklı olarak Akdeniz ve Ege bölgelerimizde yayılış göstermektedir. Bu bölgelerde 1500 metreye kadar yüksekliklerde yetişebilmektedir.

Ülkemizde 51’i endemik olmak üzere 97 tür adaçayı doğal olarak yetişmektedir.

En çok yetiştiriciliği yapılan türleri Salvia officinalis (Tıbbi Adaçayı) ve Salvia triloba (Anadolu Adaçayı)’dır. Salvia officinalis’in Türkiye’de doğal yayılımı yoktur. Ülkemiz doğasında rastlanan tür Salvia triloba’dır. Anadolu Adaçayı olarak bilinen bu türden elde edilen uçucu yağ “Acı Elma Yağı” adıyla piyasada satılmaktadır.

Adaçayı türlerinde en önemli etken madde, içerdikleri uçucu yağdır. Salvia officinalis ve Salvia triloba türlerinde uçucu yağ miktarı fazladır. (%0,9-3,8) Adaçayında uçucu yağ oranının miktarı üzerinde biçim zamanı çok etkilidir. Erken ilkbahar biçiminde uçucu yağ oranı en düşük iken yaz sonu ve sonbaharda en yüksek seviyededir. En fazla uçucu yağ içeren kısımları yapraklarıdır.

Salvia officinalis’in uçucu yağında en yüksek miktarda bulunan bileşik Thujon’dur. Bunun yanında Sineol ve Kafur bulunur. S. officinalis uçucu yağında kalitenin yüksek olması için thujon %50’den fazla, kafur ise %20’den az olmalıdır. Salvia triloba’nın uçucu yağında ise en yüksek miktarda bulunan bileşik Sineol’dür.

Adaçayı uçucu yağının antiseptik ve antibiyotik etkisi çok fazladır. Bu sebeple boğaz enfeksiyonları, ağız yaraları ve diş iltihapları için yapılan ilaçların katkı maddesi olarak kullanılır. Uçucu yağ ayrıca yatıştırıcı, ağrı kesici, balgam söktürücü, ter kesici, soğuk algınlığı önleyici, adale ağrıları giderici olarak da kullanılır.

Bitki Özellikleri: Adaçayı, 100-150 cm’ye kadar boylanabilen çok yıllık bir bitkidir. Toprak seviyesinin hemen üstünden dallanmaya başlar ve sık dallı bir yapıya sahiptir. Yüzeyleri salgı tüyleriyle kaplı, grimsi yeşil renkte yapraklara sahiptir. Yapraklarda salgı tüyü miktarı arttıkça uçucu yağ miktarı da artar. Adaçayının uçucu yağ verimi her iki tür için farklı olsa da çok belirgin bir miktar farkı yoktur. Genellemek gerekirse adaçayının uçucu yağ verimi % 1,5-3 arasındadır. Dekara yağ verimi ise 10-20 kg/dekar civarındadır.

İklim ve Toprak İstekleri: Sıcak ve kuraklığa oldukça dayanıklı tipik bir Akdeniz bitkisidir. Aşırı soğuklara ve donlara karşı dayanıksızdır. Sıcak, bol güneş alan, eğimli alanlarda çok iyi yetişir. Yetiştiği yükseltiye bağlı olarak uçucu yağ verimi değişiklik gösterir. Düşük rakımda yetişen bitkiler yüksek rakımda yetişenlere oranla daha yüksek uçucu yağ içerir. Yüksek atmosfer nemi içeren alanlarda ve nemi yüksek topraklarda uçucu yağ verimi düşer. En yüksek yağ verimi alınacak bölgeler sıcak, kurak ve düşük rakımlı bölgelerdir.

Yetiştirme Bilgileri: Tıbbi Adaçayı’nın (Salvia officinalis) tohum bağlama yeteneği çok düşüktür. Bu sebepten dolayı sadece vejetatif yolla üretilebilir. Anadolu Adaçayı (Salvia triloba) ise hem tohumla hem de vejetatif olarak çoğaltılabilir. Vejetatif çoğaltım genellikle çelikleme yöntemiyle yapılır. Bitkinin uykuda olduğu geç sonbahar ve kış aylarında bitkinin sürgün uçlarından alınan sert çelikler köklendirme ortamına dikilir. Köklenme ortamı olarak perlit, kum, torf, orman toprağı gibi ortamlar kullanılabilir. Çelikle üretimde köklendirici hormon (IBA, IAA vb) kullanımına gerek duyulmasa da bu uygulama köklenme yüzdesini artırmaktadır. Bitkiden alınan 5-7 cm boyundaki çelikler bünyelerindeki suyu kaybetmeden hızlıca köklendirme ortamına dikilmelidir.

Fidelerin Araziye Dikilmesi: Köklenmesi gerçekleşen fideler İlkbahar (Mart-Mayıs) aylarında araziye dikilir. Dikimler yapılırken Adaçayı bitkisinin çok yıllık olduğu ve 3-4 yaşında 70-80 cm çapa ulaştığı göz önüne alınmalıdır. Bu sebepten dolayı en uygun dikim aralığı sıra arası 1,5 metre sıra üzeri 80 cm’dir. Bu dikim aralığında dekara gereken fide sayısı 850 adettir. Fideler araziye dikildikten sonra hemen can suyu verilir. İlk 2 sene fideler gelişimlerinin hızlı olması için normal sulanır. Daha sonraki senelerde yağ verimi ve kalitesinin yüksek olması için sulama azaltılır.

Hasat: Uçucu yağı alınacak adaçayı türlerinde hasat zamanı Tıbbi Adaçayı’nda (Salvia officinalis) tam çiçeklenin gerçekleştiği Haziran-Temmuz, Anadolu Adaçayı’nda (Salvia triloba) ise meyvelerin oluştuğu Temmuz-Ağustos aylarıdır. Uçucu yağı alınacak bitkilerde yaprak ve çiçek kısımlarını taşıyan dallar biçilerek gölgede kurutulur. Kurutma işlemi tamamlandıktan sonra da distilasyon (damıtma) makinasında buhar yöntemiyle uçucu yağları alınır. Kuru drog olarak değerlendirilecekse aynı şekilde hasadı yapılır ve kurutulur. Kurutma işleminden sonra yaprak ve çiçek kısımları sap kısımlarıyla demet haline getirilerek bağlanır ya da yaprak ve çiçek kısımları dallardan sıyrılarak paketlenir.

Neden Yerel Tohum?

Atalık tohumlar gen mirasıdır, bölgenin özelleşmiş yöreye en uygun tohumlarıdır. Bu nedenle korunmalı, kullanılmalı, yaygınlaştırılmalıdır.

Tohum Bağışla

İletişim

Muğla Büyükşehir Belediyesi Yerel Tohum Merkezi Denizli yolu üzeri Bağlarbaşı Mevkii Kötekli-Muğla

Bizi Takip Edin!


Facebook

Instagram